|
مختومقلی، بیانگذار ادبیات کلاسیک ترکمن |
 |
 |
|
دانستنیها -
نامداران ایران و جهان
|
|
چهارشنبه, 11 ارديبهشت 1387 ساعت 16:58 |
|
 مختومقلی فراغی یکی از بزرگترین سرایندگان و سخنوران زبان ترکمن، ایرانی و زاده یکی از روستاهای گنبدکاووس بودهاست. فراغی در سال ۱۱۵۳ هجری قمری (۲۶۵ سال پیش) در روستای حاجی قوشان گنبدکاووس پا بدین جهان نهاد. زبانهای فارسی و عربی را نزد پدر خود دولتمحمد آزادی آموخت.
فراغی بعدها سفرهای زیادی به خارج از ایران کرد از جمله به بخارا و خیوه و افغانستان و هندوستان. دیوان سرودههای زیبای او به فارسی و انگلیسی و چند زبان دیگر نیز برگردانده شدهاست.
آرامگاه او که در روستای آقتقای شهر مراوهتپه در استان گلستان جای دارد در اوایل دهه ۱۳۷۰ به سبک امروزین نوسازی شد و بعضی امکانات محدود نیز برای زائران مرقدش فراهم شدهاست. از آن پس هزاران نفر از علاقمندان از مردم و مسئولان در سالگرد تولد او(۲۸ اردیبهشت) در این مکان مراسمی برگزار میکنند.
دکتر «ولی صمد» محقق معروف تاجیک که پژوهش های زیادی در ادبیات تاجیک، فارسی، روسی و اقوام ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی و روابط میان آنها انجام داده، نقش و جایگاه مختومقلی و دولت محمد آزادی، پدر مختومقلی را در پیدایش ادبیات ترکمن اصیل و مهم می داند.
به گفته دکتر ولی صمد، خانواده دولت محمد آزادی، شاعر و دانشمند ایرانی تبار، ترکمن، محیط بسیار سازگاری برای آموختن شعر و ادب پارسی داشت.
این مرد با الهام فراوان از شعرای فارسی زبان و به ویژه فردوسی، اثری به نام «وعظ آزاد» یا «پند دانه آزاد» نوشته است که اولین اثر به زبان ترکمنی است. 
مکان نوروز اف یکی از روشنفکران ترکمن تبار، ازبکستان می گوید: مختومقلی شاعر بزرگ ترکمن در سروده هایش تکرار و تاکید می کند که استادانش در شعر و ادب، مولانا جلالدین بلخی، حافظ و سعدی و دیگر بزرگان ادبیات فارسی بودند. وی در میان شاعران ایران از فردوسی بزرگ، سراینده شاهنامه بیشتر نام می برد و به این شاعر ارج بیشتری می گذارد.
مختومقلی که به تخلص فراقی نیز معروف می باشد، در سال 1733 میلادی در روستایی کنار رودخانه ی اترک در استان گلستان امروز ایران دیده به جهان گشود. درباره تعلقات قبیله ای یا ایلی شاعر و محل تولد وی بحث های زیادی وجود دارد. برخی می گویند که وی متعلق به قبیله «گوگلان» ترکمن ها بوده است، اما دولت کولاکف، رئیس بنیاد ترکمن تبار های تاجیکستان، با نقل شعری از مختومقلی می گوید جواب بحث ها این است که شاعر به صورت واضح در شعرش گفته است که اصالتا از ایل «گیرکز» و دیار اترک است.
بیلمه بن سورنلره ایدینگ بو غریب ادیمیز اصل گرکیز بوردی اترک ادی مخدومقلی دیر.
مختومقلی سواد ابتدایی و شعر فارسی را در خانواده فرا گرفت. پدر فاضل با درک این که فرزندش از استعداد فوق العاده در شعر برخوردار است، مختومقلی 14 ساله را برای تحصیل به بخارای شریف می فرستد. بخارا با داشتن مدارس، کتابخانه ها و هزاران دانشمند، دانشجویان را از ده ها کشور دور و نزدیک جلب می کرد. وی در مدرسه «کوکلتاش» بخارا به جز علوم اسلامی، صرف و نحو زبان های عربی، فارسی، ترکی و هنر سخنوری به این زبان ها را فرا می گیرد. در دوران با «نوری کاظم» دانشجوی دمشقی آشنا مي شود و با هم به کشور های دور و نزدیک سفر می کنند و بلاخره مقیم شهر خیوه پایتخت خوارزم می شوند. در آنجا اول به تحصیل و بعدا به تدریس در یکی از مدارس این شهر می پردازند. تا زمان مختومقلی، ادبیات کتبی به زبان ترکمنی موجود نبود و مختومقلی فراقی در قرن هیجدهم نخستین شاعری است که به این زبان شعر های بسیار روان نوشته است. مکان نوروز اف درباره نقش مختومقلی در ادبیات ترکمن میگوید: بعد از ظهور مختومقلی فراقی در قرن هیجدهم، ادبیات کتبی ترکمن نمو پیدا کرد و به پیروی از وی شاعران زیادی مانند ظلالی، سیدی، محتاجی، کمینه و ملا نفس اشعار خوبی به زبان ترکمنی سرودند.قهرمان اصلی سرودهای روان و جانگداز بنیانگذار شعر ترکمن، دختر مورد علاقه شاعر به نام «منگلی» است که تقدیر نصیبش نکرد. این شوریدگی که در سن بیست سالگی مختومقلی جوان پیش آمد همانطوری که از شعر هایش پیدا است، تا آخرین لحظه های زندگی شاعر را تعقیب می کند. وی در اثر اجبار و اصرار خانواده و قومش با دختر هم قبیله اش «آق قیز» در نزدیکی رودخانه اترک ازدواج کرد و بعد از تولد دو پسرش به نام های ساری و ابراهیم، به دنیا دلگرمی پیدا كرد.
اما این دلگرمی بر اثر مرگ نابهنگام هر دو فرزندش به سوز و گداز تبدیل شد و جدایی از یار و فرزندان سر تا پای اشعار مختومقلی را تا زمان مرگ یعنی تا سال 1799 فرا گرفت. محتوای اشعار مختومقلی بسیار گوناگون و گسترده است. پند و اندرز، شکایت از فقر و غربت، انتقاد از پادشاهان و خان های ظالم، هجو و استهزای برخی از ملاهای کم سواد و بی عمل، دعوت به مردی و مردانگی، راستکاری و نیکو کاری محتوای بسیاری از اشعار مختومقلی را تشکیل می دهند.
ترکمن ها به روح صوفیانه و عارفانه اشعار مختومقلی بسیار تاکید می کنند و فیلم و رمان و داستان های زیادی در باره زندگی و فعالیت این شاعر و متفکر ترکمن تهیه و منتشر کرده اند.اشعار مختومقلی برای اولین بار در اروپا، در اواسط قرن 19 توسط یکی از محققان لهستانی و بعدا توسط «هرمان ومبری» جاسوس و محقق سرشناس مجار که در لباس درویشی به آسیای میانه آمده بود، به زبان انگلیسی ترجمه و چاپ شد. ولی «صمد» محقق تاجیک که مولف کتاب معروف «فردوسی و چرنیشفسکی» است می گوید: گزیده ای از اشعار مختومقلی برای اولین بار در تاجیکستان در سال 1983 به نام «منتخبات» به فارسی تاجیکی منتشر شده است.
مقدمه این کتاب تحت عنوان «لعل گهر بار شعر ترکمن» به قلم ولی صمد متعلق است و چنین می گوید:بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال ترکمنستان، همسایه ایران، آرامگاه مختومقلی بنیانگذار ادبیات ترکمن و دولت محمد آزادی، پدر فاضل شاعر در کنار رودخانه اترک در استان گلستان ایران به محل برگزاری بسیاری از مراسم بزرگداشت این دو بزرگ مرد ترکمن ایرانی تبار تبدیل شده است.
در باره زندگی و آثار این دو سخنور در ترکمنستان و ایران پژوهش های بسیاری انجام یافته و چاپ آثار آنان به زبان های ترکمنی و فارسی ادامه دارد.
|
دانستنیها 
