 حامیان سایت  محوطه تاريخی چغازنبيل در استان خوزستان قرار دارد
اين محوطه در جنوبغربي ايران، در 35 كيلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار گرفته است.
در 35 كيلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار گرفته است.
ساخت اين شهر كه حدود 1250 سال قبل از ميلاد مسيح (ع) در دوران عيلاميها آغاز شد، بعد از حمله آشوریها ناتمام ماند.
هزاران خشت و آجر استفاده نشدهای که در اين محوطه باقی مانده، گواهي بر اين موضوع است. چغازنبيل به سال 1979 در فهرست آثار جهاني يونسكو ثبت شد.
چغازنبيل در اوايل قرن 13 قبل از ميلاد توسط پادشاه عيلامی «اونتاش نپيريشا» در نزديكی رود دز ساخته شد و «دوراونتاش» ناميده شد.
معناي دوراونتاش، قلعه اونتاش است. البته در برخي متون ميخی از اين شهر با عنوان «ال اونتاش» به معنی شهر اونتاش نام برده شده است.
در مركز شهر، معبد عظيمی به صورت مطبق بنا شده كه امروزه دو طبقه از آن پابرجاست.
اين معبد، ذيقورات نام دارد که به دو تن از خدايان بزرگ عيلامي؛ «اينشوشيناك» و «نپيريشا» اهدا شده است.
معبد چغازنبيل بزرگترين اثر معماری بر جاي مانده از تمدن عيلامی است كه تا كنون شناخته شده است.
دورتا دور ذيقورات را ديواري احاطه ميكرده كه در مجاورت آن در جبهه شمال غربي معابدي براي خدايان كريريشا، ايشنيكرب و هومبان بنا شده است.
همچنين معابد ديگري در جبهه شمال شرقي قرار داشتهاند و مجموعه اين معابد توسط حصار ديگري احاطه ميشده است.
در خارج از اين حصار بقاياي اندکي از خانههاي شهر در سطح زمين ديده ميشوند. دورتادور شهر سومين ديوار قرار داشته كه كل شهر را محصور ميكرده.
طول اين حصار خارجي حدود چهار كيلومتر است. در زاويه شرقي شهر و در نزديكي حصار خارجي، كاخهاي شاهي قرار داشتهاند.
در زير يكي از اين كاخها پنج مقبره زيرزميني كشف شده است كه احتمالا به خانواده شاهي تعلق داشتهاند. در طرف مقابل شهر و بر روي ضلع شمال غربي حصار خارجي مخزني براي آب موجود است.
ذيقورات با تشديد روی حروف «ق» و «ر» كلمهايی اكدی است. در ايران اين كلمه عموماً زيگورات نوشته میشود. واژه زيگورات از فعل زيگورو به معنای بلند و برافراشته ساختن مشتق شده است.
واژه چغازنبيل نيز متشکل از دو جز چغا به معنای تپه و زنبيل به معنای سبد است.
گويا قبل از حفاری معبد، ويرانههای تپه مانند آن يک زنبيل واژگونه را تداعی میکرده است و به همين علت شهر كهن «دور اونتاش» را به اين نام خوانده اند.
بناهاي مهم چغازنبيل:
اين حصار در بر گيرنده ذيقورات و معابد و بنای نيايشگاه است كه در آن 6 دروازه وجود دارد و از طريق همين دروازهها زائران به محوطه معبد وارد میشدند. مصالح به كار رفته در حصار اول خشت و گلكوبيده است. به اين حصار تمنوس ميگفتهاند.
حصاري است كه حصار اول و بخشي از بناهاي تاريخي چغازنبيل را در بر گرفته است.
حصار سوم چغازنبيل نشانگر محدوده شهر بوده است و حصارهای اول و دوم و مجموعه بناهای چغازنبيل را در بر میگيرد. مصالح به كار گرفته شده در ساخت اين حصار، عموما خشتی هستند.
در روی اين ديوار ناودانهايی به فاصلههای تقريبی 47 تا 50 متر قرار گرفتهاند. اين ناودانها به گونهای ساخته شدهاند كه آب را به بيرون حصار و به فاصله دوری هدايت كنند تا مانع نفوذ آب به زير ديوار و اطراف ناودان شوند.
بناهاي داخل حصار اول:
در مركز شهر چغازنبيل معبد عظيمی به صورت مطبق بنا شده است. اين معبد «ذيقورات» نام دارد که به دو تن از خدايان بزرگ عيلاميان يعنی «اينشوشيناك» و «نپيريشا» اهدا شده.
معبد چغازنبيل بزرگترين اثر معماری بر جاي مانده از تمدن ايلامی است كه تا كنون شناخته شده است. معبد زيگورات شامل چهار جبهه است.
اين معبد كه به الهه اينشوشيناك هديه شده دارای 5 اتاق است كه همگی آنها در يك رديف قرار دارند.
در مدخل ورودي معبد، يك سردر هلالی از خشت و ملات گچ وجود دارد. در زير تاق ورودی دروازه معبد كه به «دروازه مجلل» معروف است، آجرنوشتههايی ديده میشود كه در هر دو سمت دروازه قرار دارند. در دروازه مجلل از جنس چوب و مزين به نقشهايی با شيشه بوده است.
معبد اينشوشيناك دارای سالمترين و بهترين كلونها و لولاهای در و همچنين پاشنههای سنگی است.
معبد ديگري در نزديكي اين معبد قرار دارد كه آن هم اينشوشيناك (آ) نام داشته است اما طبق يافته هاي باستان شناسان اين معبد نسبت به معبد اينشوشيناك (ب) از اهميت كمتري برخوردار بوده است.
اين سه معبد موقعيت ممتازي در شهر باستاني «دور اونتاش» داشته اند. اين مجموعه در مجاورت حصار درونی در جبهه شمال غربی ذيقورات قرار دارند و از دو نيايشگاه برای ايشنی كاراپ و كیريريشا كه مستقيماً به روی صحن شمال غربی باز میشوند و نياشگاه سوم كه برای خدای گال ساخته شده تشكيل مي شوند.
هر يك از اضلاع اين معبد 17 متر است و هريك از چهار زاويه آن به سمت يكی از جهات اربعه قرار دارد. ورودی اين معبد در شمال شرقی آن تعبيه شده است، سقف تمام اتاق ها در اين معبد با خشت خام به صورت طاق هلالی از نوع آهنگ پوشانده شده است.
هر يك از اضلاع اين معبد كه زوايای آن به طرف جهات اربعه است 18 متر است. حياطی در زاويه غربی بنا قرار گرفته است، كه اتاقهای معبد به اين حياط وابستهاند. ورودی آن در روی وجه جنوب شرقی قرار گرفته و بر دالان كوچكی باز میشود.
روبروي جبهه جنوب غربي سه نيايشگاه شناسايي شده اند و اشيايي از آنها به دست آمده كه نذوراتي بوده است كه سربازان آشور ميلي به غارت آنها نداشته اند.
از اشياي يافت شده در اين سه نيايشگاه مي توان به قرص هايي تزئيني كه براي تزئين در به كار ميرفته اند، مهره هايي از جنس خمير شيشه، مجسمه هاي گراز، گاو كوهاندار، لاك پشت، پرندگان و حيوانات كوچك از جنس خمير شيشه و انگشتري از جنس قلع با روكشي از طلا كه در آن دايره اي از آهن قلم زني شده است، اشاره كرد.
دروازه بزرگ بزرگترين و عريضترين دروازهای است كه در ديوار حصارهای اطراف ذيقورات تعبيه شده است و مخصوص تردد شاه و درباريان بلندمرتبه بوده است.
در اين دروازه كلونهای سنگی مشابهی بسته میشده كه توسط بستهای فلزی به در چوبی متصل بودهاند.
اين دروازه در گوشه جنوبی حصار اول واقع شده است و كفپوشی از سنگ روی سطح دروازه ديده میشود.
درز اين كفپوش سنگی را با با ملات قير معدنی پر كردهاند. بر روی اين سنگ فرش آثاری شبيه به آثار چرخ گاری ديده میشود و به همين دليل اين دروازه به نام دروازه ارابهها مشهور شده است. چهارپايان را براي قرباني كردن در معابد از اين دروازه وارد ميكردهاند.
اين دروازه بزرگترين و مهمترين دروازه تمنوس است كه چهار برج دارد. دو برج در خارج و دو برج ديگر در داخل حصار واقع شده است.
تمام كف دروازه با آجرهای شكستهای كه هنوز هم لكههايی از آنها باقی مانده فرش شده بوده است. دروازه اينشوشيناك و دروازه غربي دو دروازه ديگر حصار اول بودهاند.
بناهاي داخل حصار دوم:
- معابد هيشميتيك و روهوراتيو:
اين معبد كه در نزديكي دروازه شمال شرقي تمنوس قرار دارد وقف دو الهه مذكر به نامهاي هيشميتيك و روهوراتيو بوده است.
در اين معبد 21 آجر كتيبه دار يافت شد كه نام اين دو خداي باستاني عيلاميان را بر خود داشتند.
اين دروازه در روبروی دروازه شمال شرقی حصار اول قرار دارد. كف پوشی كه سطح اين دروازه را پوشانده است، از طرفی به جبهه جنوب شرقی ذيقورات متصل شده و از طرف ديگر تا جبهه شمال غربی و نزديك معبد گال امتداد دارد. در درون اين دروازه و در سمت شرقی آن يك پلكان يافت شده است.
اين دروازه در ديوار جنوب غربی قرار دارد و به سمت شهر شوش است. چهار برج به اين دروازه تكيه زده بوده اند كه گذرگاه باريكي را به وجود میآوردند.
اين گذرگاه باريك نشان میدهد كه از اين دروازه فقط عده معدودی گذر میكردهاند و وارد تمنوس میشدهاند. كف اين دروازه با خشت شكسته فرش شده و زمين بيرون اين دروازه را با سنگريزه فرش كرده اند.
در 163 متری زاويه شرقی و 81 متری گذرگاه شاهی قرار دارد. اين دروازه از نظر معماری و ابعاد، نسبتاً ساده است و به نظر میرسد كه تمام اين دروازه را مسدود كردهاند.
دليل چنين حذفی روشن نيست. از اين دروازه گذرگاهی شروع میشود كه آن را به سه قسمت مركزی دروازه با دری يك لنگه منتهی میكند.
در ديوار جنوب شرقی دروازه ديگری وجود دارد كه به گذرگاه شاهی معروف است. قسمت مركزی اين دروازه با كفسازی زيبايی از آجرهای سالم پوشيده شده بود، كه در امتداد طول ديوار جنوب غربیاش سكوئی به عرض 2 آجر وجود دارد.
اين دروازه، تنها دروازهای است كه پلكانی خم شده به شكل آرنج در آن وجود داشته و همين پلكان صعود به بالای برج ها و ديوار حصار را آسانتر میكرده است.
اين برج كه پيشآمدگی آن بطرف بيرون است، در وسط ديوار جنوب شرقی و درنزديكي گذرگاه شاهی قرار دارد. در ساخت اين برج از آجر استفاده شده است.
ديوارهای پيدا شده در اين مجموعه از آجر شكسته ساخته شده بودند. ضخامت اين ديوارها بسيار كم است.
يك آشپزخانه ابتدايی هم در اين مجموعه قرار دارد. اين بنا برای سكونت كارگران ساخته شده بوده است.
اين مجموعه با ديوارهايی از آجر شكسته ساخته شده است. ديوارهايی كه سه حياط و دو اتاق ساخته شده به درازا را محاط میكردند.
در درون اين مجموعه محوطه محصوری پيدا شد، كه با دو ديواره از خشت خام درست شده بود. در اين محوطه گذرگاه عريضی وجود دارد، كه به طرف حصار تمنوس میرود. در اين گذرگاه آثاری از يك ناودان و دو سكوی خشتی وجود دارد.
اين مجموعه، كه در ضلع شرقی حصار اول (تمنوس) واقع شده متشكل از چهار نيايشگاه است.
نمای تمام اين نيايشگاه ها رو به گذرگاه شاهی است. اين مجموعه توسط راهی كفسازی شده كه فقط قسمتهای ناچيزی از آن باقی مانده است، به گذرگاه شاهی متصل میشود.
در اين بخش 9 مورد كفسازی شده با آجر شكسته از زير خاك پيدا شد، كه همه به موازات همديگر بودند. طول اين كفسازیها به 30 متر میرسيد و عرض هر يك از آنها بطور متوسط 50/4 متر بود.
در اين منطقه همچنين مصالح ساختماني و اتاق هاي نيمه تمامي يافت شد كه نشان از يك عمليات ساختماني نيمه تمام بود.
يافته شدن مصالح بنايي و نيز سه نواري كه يكي از آنها پر از قير معدني و يكي ديگر مملو از گچ بود صحت اين فرضيه را تائيد كرد. در كنار اين مصالح دو حلقه چاه كشف شد كه با توجه به آب شور و غير قابل شرب اين چاه ها گمان مي رود از آب آنها براي عمليات ساختماني استفاده ميكردهاند.
اين مجموعه شامل سه حياط است كه در اطراف آنها اتاقهايي ساخته شده است. اين اتاق ها بلند و باريكند و سكوهايي نيمكت مانند دارند. ساختمان اين بخش نيز به دليل هجوم ويرانگر آشوري ها ناتمام مانده است.
بناهاي ديگر چغازنبيل:
اين ورودی مجلل در ديوار حصار خارجی شهر در ضلع جنوب شرقی نزديك به كاخ شماره 3 باز شده است.
در ضلع جنوب شرقی چغازنبيل و در نزديكی حصار سوم، مجموعه بناهايی قرار دارد كه به آن محوطه شاهی گفته ميشود.
كاخ آرامگاهها در اين محوطه قرار دارد. اين نام را به دليل وجود پنج مقبره زير زمينی سرداب مانند در اين كاخ، بر آن گذاشتهاند.
اين مقابر آرامگاه پادشاهان و شاهزادگان ايلامی بوده اند. علاوه بر اين آثاری از تزئينات شيشهای و گلميخهای لعابدار در كاخ به دست آمده است.
اين كاخ سه حياط دارد و با خشت خام ساخته شده است. در اين كاخ چندين اتاق و يك حمام نيز وجود دارد.
اين كاخ كه در نزديكی زاويه شرقی حصار بيرونی شهر قرار دارد، دو حياط دارد. حياطهای اين كاخ نيز مانند كاخ شماره 2 توسط اتاقهايي متصل به هم ولی با امكانات و راحتی بيشتر نسبت به اتاقهای كاخ شماره 2 محاط شده است.
اين بنا كه در محوطه سكونت شاه قرار دارد به شكل (تي) انگليسي است و نيايشگاه خصوصي شاه و خانواده سلطنتي بوده است.
چسبيده به حصار خارجی رو به جبهه شمال غربی ذيقورات، تاسيساتی متشكل از يك مخزن در خارج ديوار و يك حوض واقع در درون حصار وجود دارد و شبكه ارتباطی آنها يك سيستم متشكل از نهرهای كوچك بوده است.
آب ذخيره شده در مخزن از طريق همين سيستم وارد حوضی كوچك میشده و ساكنان چغازنبيل آب مصرفی خود را از اين حوض بيرون میكشيدند. برای اينكه آب به اين مخزن برسد كانالی نزديك به 50 كيلومتر حفر ميشود. اين كانال از رود كرخه شروع میشود.
چغازنبیل ازجمله بناهای باشتاني كشورمان است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسيده است.
|
دانستنیها 
